, HTML.
Yüzey Aktif Maddelerin Moleküler Yapısı, İşlevi ve Üretim İstatistikleri
Nedir ve yapısal temeli
Yüzey aktif madde, suda veya sulu bir çözeltide çöündüğünde suyun yüzey gerilimini etkileyen (çoğunlukla azaltan) kimyasal bileşikdir. Aynı zamanda iki sıvı arasındaki yüzeylerarası gerilimi de değiştirir. İngilizce karşılığı olan “surface active agent” sözcüklerinin harflerinden oluşan surfactant (surfaktan) terimi, bu kavram için yaygın biçimde kullanılır.

Su içerisinde kendi kendine “oto-organize” olabilen yüzey aktif maddeler, suyu seven (hidrofilik) ve suyu sevmeyen (hidrofobik) kısımlardan oluşur. Hidrofobik kısım pek çok maddede 8–12 karbondan oluşan düz veya çok az dallanmış bir hidrokarbonken, belirli bazı bileşiklerde karbon atomlarının bir kısmının yerini benzen halkası alabilir.
Fonksiyonel gruplara göre çeşitler
Hidrofilik fonksiyonal grup çok değişik yapılarda olabilir. Anyonik yapıya örnek olarak —CSO3⁻ veya SO3⁻; katyonik yapıya —N(CH₃)⁺ ve C₅H₅N⁺; hem anyonik hem de katyonik olma özelliğine —N(CH₃)(CH₂)₂COO⁻; iyonik olmayan (noniyonik) yapıya ise —(OCH₂CH)nOH gösterilir.
Petrolden elde edilen lineer alkil benzen sülfonatlar ile hayvansal ve bitkisel yağlardan gelen sulfatların oluşturduğu anyonik sınıf, en yaygın kullanılan bileşiklerdir. Diğer örnekler arasında alkilbenzen-eter sulfnat, yağ alkolü-etilen oksit sulfnat, alkil gliserin-eter sülfonat, izotionat alkil esterleri ve metilalkil lauratlardır; son ikisi genellikle özellik isteyen ve yüksek fiyat ödenmesini gerektiren yeni uygulamalarda kullanılır.
İşlevsel özellikler
Deterjan gücü genel olarak zayıf olsa da iyi bir kaydırıcı, antistatik ve mikrop öldürücü etkiye sahiptir; evlerde kullanılmaya uygun bir deterjan değildir. Anyonik ve katyonik maddeler çökelti verdikleri için birlikte kullanılamaz; bu nedenle katyonik deterjanları sabunla karıştırmak uygun değildir.
Kuarterner trimetilalkilamonyum halojenürleri (örneğin setiltrimetilamonyum bromür) en yaygın katyonik surfaktanlardır. Alkil betainler çift iyonlulara, dimetilalkilamin oksitler semi-polar yapılara; yağ alkollerinin etilen oksit kondensatları ise noniyonik yapıların molekülsel yapısına örnek oluşturur. Bu sonuncular en üstün kir uzaklaştıran tiptir ve çoğu zaman emülsifiyan madde olarak kullanılır; köpük oluşturma özellikleri düşük olduğundan otomatik çamaşır ve bulaşık yıkama makineleri için yararlıdırlar.
Yıkama esnasındaki etkisi
Sabun yüzey aktif maddelerin kategorisine girer; ancak sabun kelimesi daha çok büyük moleküllü alkil sülfat veya sulfonların sodyum tuzları gibi organik türevler için kullanılır. Yüzey gerilimini azaltarak yıkamanın temizleme ve köpük oluşturma görevini yerine getirirler.
Temizleme işlemi; maddenin yüzeyini ve kirleri ıslatmak, kirleri yüzeyden uzaklaştırmak ve kararı bir çözelti veya süspansiyon içerisinde tutmak gibi işlemlerden oluşur. Yıkama suyuna katılan sabun ve deterjanlar suyun ıslatma özelliğini artırır; bu nedenle su kumaş ve kirlere daha kolay girer.
Temizleme çözeltisinin her molekülü uzun bir zincir gibi düşünülebilir; zincirin bir ucu hidrofilik, diğer ucu hidrofobiktir (kiri seven). Kiriseven uçlar bir kir parçacığına yönelip onu çepçevar sararken suyuseven uçlar moleküleri ve kir parçacağını kumaştan uzaklaştırıp su içerisine taşır. Çamaşır makinesinin mekanik karıştırmasıyla bu işlemler birleşince deterjanın kiri uzaklaştırma, süspansiyon içine alma ve kumaşa tekrar yapışmasını önleme görevleri tamamlanmış olur.
Ekonomik önem
2000 yılında yapılan araştırmada dünyada yüzey aktif madde üretiminin 10,5 milyon ton olduğu; bu üretilenlerin %56’sının anyonik, %35’inin ise iyonik olmayan maddelerden oluştuğu bildirilmektedir.
2010 yılında dünya çapında yaklaşık anyonik cinsten 6,5 milyon ton civarında talep geldiği; anyonik ve iyonik olmayan yüzey aktif maddelerin bu pazarın %85’lik kısmını oluşturduğu belirtilmektedir. 2008 yılında sadece Batı Avrupa’da yaklaşık 3 milyon ton üretildiği; bunun yanında ABD’nin 1,6 milyon ton, Çin’in 1,4 milyon ton ve Japonya’nın ise 0,98 milyon ton ürettiği kaydedilmektedir.
Batı Avrupa’da 2008 yılında üretilen 3,0 milyon tondan 1,22 milyon tonu anyonik, 1,41 milyon tonu iyonik olmayan (noniyonik), 0,28 milyon tonu katyonik ve 80.000 tonu amfoteriktir.
Tarihsel gelişim
Sabun özelliği gösteren maddelerin varlığına M.Ö. 2500’dan Sümerlilerden kalma çivi yazısı anıtlarında rastlanmaktadır; bu tür bileşikleri zeytinyağının odum külü ile kaynatılması sonucunda elde etmişlerdir.
Sabun ilk defa sentetik olarak Sodyum karbonatın, yemek tuzundan, Sülfürik asit ve kireç taşından Leblanc Yöntemiyle uygun fiyata üretilmeye başlanmıştır. 20. yüzyılda çamaşır makinelerinde kullanılmak üzere üretilen temizlik ürünlerine olan talep oldukça artmıştır.
Normann K. Adam, bol miktarda üretme imkânı olan Tetrapropil benzen sulfnattan oluşan bir yüzey aktif maddeyi keşfetmiştir; bu madde 1960’lı yılların başlarında batılı ülkelerin yüzey aktif madde ihtiyacının %65’ini karşılamaktaydı. Biyolojik olarak doğada geri dönüşümü zor olduğundan nehirlerin yüzeyinde aşırı derecede köpük oluşmasına neden olması üzerine 1964 yılının başlarından itibaren Tetrapropil benzen sulfnat yerine biyolojik olarak geri dönüşümü daha kolay olan alkil benzen sulfnatlar kullanılmaya başlanmıştır.
1980’lerin başlarından beri bu alanda üretim yapan firmaların çoğu yüzey aktif maddelerin doğada artan olumsuz etkileri üzerine yoğunlaşmışlardır. 1990 yılında Henkel firması, yapısında hidrofilik kısım olarak şeker kalıntıları moleküleri barındıran bir diğer yüzey aktif madde olan Alkil poliglikoziti üretilmiştir; şeker kalıntıları yüklü olmadıkları için bu tür maddeler iyonik olmayan grubuna girer.
Günümüzde üretilen yüzey aktif maddelerde aranan en büyük özellik birincil bozulma derecesine sahip olmalarıdır. Birincil bozulma derecesi, yüzeyin gerginliğini kaybetmesini ifade eder ve bu maddelerin doğada geri kazanımının son kısmına gelmesi yapılarına katılan organik bileşiklerle sağlanmaktadır.
Bu açıklama Vikipedi kaynaklarından uyarlanmıştır ve şu lisans altında sunulur: CC BY-SA 4.0.


Bu gelişme hakkında düşüncelerinizi, donanım deneyimlerinizi veya sorularınızı Topluluk Forumumuzda paylaşın.
Foruma Katıl & Yanıtla ➔